Między Górną a Dolną Orawą

Górna i Dolna, Czarna i Biała, wreszcie Polska i Słowacka – jaka więc jest, ta jedna Orawa? Gdzie przebiegają granice obszarów, o których często słyszymy, a nie zawsze wiemy co dokładnie oznaczają?

Górna i Dolna Orawa

Górna Orawa to obszar leżący pod Pilskiem i Babią Górą. Ku wschodowi przechodzi w kotlinę Podhala, a u podnóża Tatr Zachodnich sięga po dorzecza rzek Orawicy i Zimnej Wody. Poza szczytami Rochaczy, obejmuje też stoki Skoruszyny i Magury Orawskiej oraz dolinę górnego biegu rzeki Orawy. Trzy główne ośrodki miejskie Górnej Orawy to Namiestów, Trzciana i Twardoszyn, które stanowią centra regionu.

Dolna Orawa to, najprościej mówiąc, tereny leżące niżej od wyznaczonego wcześniej obszaru – tzn. na południe od linii Trzciana-Twardoszyn-Magura Orawska. Dolna Orawa położona w dolinie i dorzeczu dolnego biegu rzeki Orawy opiera się o  szczyty Wielkiego Chocza, Wielkiej Fatry, Małej Fatry i Magury Orawskiej. Dolna Orawa jest nieproporcjonalnie mniejsza od Górnej. To jednak tutaj znajduje się stolica regionu, czyli Dolny Kubin. Częstym błędem, jaki spotkać można nawet w materiałach drukowanych jest utożsamianie Górnej i Dolnej Orawy z podziałem państwowym.

Poza wytycznymi geograficznymi, zasadnicze różnice między Górną a Dolną Orawą znajdują się w dziejowym zróżnicowaniu religijnym i etnograficznym. Górna Orawa kolonizowana w części na zwartym obszarze przez ludność pochodzenia polskiego zachowywała katolicki charakter. Tymczasem Dolna Orawa zasiedlana przez ludność słowacką, przybywającą z południa w dobie reformacji przechodziła na protestantyzm.

Na wyznaczonym obszarze Orawy linia przerywana oddziela Górną i Dolną Orawę. Pola wypełnione jasnym i ciemnym odcieniem to odpowiednio, Biała i Czarna Orawa. Te same kontury zostały nałożone na kolejne mapy
Czarna i Biała Orawa

Z obszaru Górnej Orawę wydzielić możemy jej części: Białą i Czarną. Tu mówimy o dolinach i dorzeczach rzek odpowiednio Białej Orawy i Czarnej Orawy. Linia graniczna biegnie więc od szczytu Babiej Góry między Lipnicą Wielką, a górnymi partiami Orawskiej Półgóry, Rabczyc i Żubrohławy, dalej prowadzi przez Jezioro Orawskie. Utworzenie sztucznego zbiornika wodnego, jakim jest Jezioro Orawskie, skróciło bieg Czarnej Orawy do granic Polski, tymczasem wcześniej sięgała ona o kilkanaście kilometrów dalej i tak należy rozpatrywać historyczny obszar Czarnej Orawy, jako części regionu.

 

Polska i Słowacka Orawa

Orawę rozdziela granica państwowa Polski i Słowacji.  Linia graniczna wyznaczona w 1920 r. przez Radę Ambasadorów, mimo że odbiega od historyczno-gospodarczych uwarunkowań, z nieznacznymi korektami i czasem okupacji podczas II wojny światowej, przetrwała do dnia dzisiejszego, wchodząc w stan okrzepnięcia. Polska część stanowi mniej niż 20% całej Orawy.

Część Orawy przyznana Polsce, została oddzielona od swojego najbliższego administracyjnego, handlowego i religijnego centrum, jakim była powiatowa Trzciana. W tej sytuacji, w rolę stolicy Polskiej Orawy weszła największa i najbardziej rozwinięta wioska okolicy, czyli Jabłonka. Po słowackiej stronie Górnej Orawy, Trzciana ustępuje rolę centralnego ośrodka większemu i starszemu Twardoszynowi.

Górna i Dolna oraz Biała i Czarna Orawa w zestawieniu z mapą regionu w ramach administracji węgierskiej, Komitat Arva dzielił się na cztery powiaty z siedzibami w Dolnym Kubinie, Twardoszynie, Namiestowie i Trzcianie. Wykorzystano mapę Komitatu Orawskiego z 1910 r. / wikipedia.org
Granica państwowa w dwóch miejscach rozdzieliła zwarty obszar polskiego osadnictwa. Polska nie otrzymała nawet skrawka Białej Orawy, którą w większości zamieszkiwali Polacy. W pasie od Półgóry i Rabczyc poprzez Rabczę Klin Namiestowski, Sihelne, Orawskie Wesele, Mutne, Nowoć, po Zakamienne i Herdućkę. Dalej w kierunku Magury Orawskiej występowały pasy obszarów mieszanego i czysto słowackiego. Na Czarnej Orawie polskie wsie Głodówka i Sucha Góra zostały w 1924 r. przejęte przez Czechosłowację, w zamian za zwrot części Lipnicy Wielkiej. Wykorzystano fragment mapy Spisz, Orawa i Okręg Czadecki autorstwa Wł. Semkowicza z 1919 r.
Przedstawione na wcześniejszej mapie polskie obszary etniczne znajdują potwierdzenie w ustaleniach słowackich językoznawców, określających mowę ludności tam mieszkającej jako gwarę małopolskiego pochodzenia. Już w XIX w. pisali o tym zgodnie słowaccy i polscy badacze. Wykorzystano fragment mapy opracowanej w oparciu o pozycję Julia Dudasova-Krissakova, Goralske nariecia, 1993 / wikipedia.org
ZOBACZ TAKŻE: Nasi za górami
W 1938 r. na zasadzie dwustronnych porozumień, postanowiono o zwrocie Polsce, terenów utraconych w 1924 r. (kolor pomarańczowy).
Ciekawych spostrzeżeń przysparza zestawienie kontur Orawy z mapą góralszczyzny polskiej. Widzimy na niej omawiany wcześniej pas polskich osad na Białej Orawie. U podnóża Tatr, polskie wsie Głodówka i Sucha Góra, mimo że leża na Orawie, w sensie kulturowym są podhalańskie. Do obu wymienionych obszarów przylegają miejsca (wykropkowane), które w XIX i XX w. utraciły swój etnicznie polski charakter: Benedyków koło Namiestowa i Orawicę pod Tatrami. Co równie ciekawe już poza Orawą, na obszarze Liptowa znajdujemy polską enklawę, kulturowo orawską. Wykorzystano fragment mapy Góralszczyzna Polska.
 

  • 29 kwietnia 2021 at 8:53 am
    Permalink

    To wcale nie prawda. Orava zawsze była słowacka, aczkołwiek od roku 1000 do roku 1918 chodzilo o region Węgier górnych w ramach królestwa Węgier. Mapky s czerwonym kolorem pokayują na obszar regionu dialektu góralskiego (goraľského) na Słowacji. Nie prawda, że słowacki Górali są pochodzenia polskiego. To jest propaganda Polski z czasów z przed II. wojny. A więc Polska po przykladzie Niemiec w marcu 1939 nazwała Słowackich “Goraľov” Polakami a zabrala Słowacji kawałki Spiša a Oravy, tak samo jak obwód Cieszyński a Kłodzko Czecham. Ze strony Czeskiej chodzi o regiony Śłaskie, które łata przebiagali granicami a Połska aplikawala nie sprawnie tą samą politike na Słowacje. Pochodzenie Polaków oraz praw polskich nad poszczególne miejstowości na Spiszu i Orawie, powstali dzięki królu Zygmuntowi Luksemburskiemu, który zalożil te miejscowośći za długy koronie Polskiej. Te dzlugy króly Węgier powtórnie Polsce wrócili. Słowaci z Orawy a Spisza nie mieli w państwie polskim łatwe życie, ale to już historja. My nie marzymy po rewizji kawałku ziemię, która jest dla Polski kilkakrotnie mniejsza niż dła Słowaków. Nie tędy droga prowadzi!

    Odpowiedz
  • 27 lipca 2021 at 11:18 am
    Permalink

    Nieprawda. Dług Luksemburczyka pod “zastaw spiski” nigdy nie został zwrócony.
    https://pl.wikipedia.org/wiki/Zastaw_spiski

    Nie wiem co to znaczy, że “Orawa była zawsze słowacka”, bo Słowacja jako państwowość zaistniała po raz pierwszy w historii w 1939r. w sposób bardzo mało chwalebny – jako marionetkowe państwo prohitlerowskie (Tiso)
    https://pl.wikipedia.org/wiki/Jozef_Tiso
    Raczej nie ma się czym chwalić…

    A Polacy z Orawy i Spisza też nie mieli w państwie (czechosłowackim, słowackim, CSRS) łatwego życia, ale , tak jak piszesz, teraz to już historia …
    To piękne krainy, które uwielbiam, nie mam sensu teraz wypominać sobie nawzajem rozmaitych faktów historycznych…. Ważne, że możemy sobie jeździć po tych terenach bez większych trudności i formalności (no chyba, że jest pandemia..), rozmawiać, napić piwa i pośpiewać przy ognisku …
    Pax vobiscum i do zobaczenia na Babiej Górze !

    Odpowiedz

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *