Straż Graniczna na międzywojennej Orawie

W roku 10-lecia odzyskania przez Polskę niepodległości na południowych i zachodnich rubieżach państwa stanęli funkcjonariusze Straży Granicznej. Wtedy podejmowali się kontynuacji działań wcześniejszych formacji granicznych, jednak to z czym musieli zmierzyć się po kolejnej dekadzie, nie miało już precedensu.

Podobnie jak samo wykucie granic II RP było okupione wielkim poświęceniem i ofiarami narodu, tak też ich ochrona stanowiła nie lada wyzwanie. W pierwszych latach niepodległości mierzyły się z nimi: Straż Gospodarczo-Wojskowa, Korpus Straży Skarbowej, Wojskowa Straż Graniczna, Strzelcy Graniczni, Bataliony Celne, a nawet sama Policja Państwowa. Wszystkie te służby przekształcano i reformowano poszukując najefektywniejszych sposobów ich funkcjonowania.

Obok dużej rozciągłości granic i obecnych na nich zagrożeń problemami z jakimi borykali się pogranicznicy były braki instrukcji i regulaminów, brak określenia warunków użycia broni w służbie, czy oczywisty w nowym państwie brak pragmatyki służbowej.

W 1924 r. do ochrony wschodniej granicy II Rzeczypospolitej przed wrogą aktywnością Sowietów powołano Korpus Ochrony Pogranicza. W kolejnych latach, w ramach unifikacji planowano rozciągnięcie działań KOP również na pozostałe odcinki graniczne. Zamiar ten spotkał się z protestami czynników wewnętrznych i zewnętrznych. W dyskusji krajowej odnoszono się do kwestii finansowych i statusu pracowniczego funkcjonariuszu dotychczasowych służb. Tymczasem Niemcy i Czechosłowacja protestowały, gdyż KOP mimo że podlegał Ministrowi Spraw Wewnętrznych, stanowił też część składową sił zbrojnych II Rzeczypospolitej. Ostatecznie projekt unifikacji został zaniechany.

W 1927 r. marszałek Józef Piłsudski, jako ówczesny premier nakazał reorganizację Straży Celnej. Rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Ignacego Mościckiego z 22 marca 1928 roku, do ochrony północnej, zachodniej i południowej granicy państwa, a w szczególności do ich ochrony celnej, powoływano z dniem 2 kwietnia 1928 roku Straż Graniczną, podporządkowaną Ministerstwu Skarbu. Co ciekawe i w tym momencie Czechosłowaccy i Niemieccy sąsiedzi sprzeciwiali się powołaniu przy tej formacji zawodowych księży kapelanów!

 

Na odcinku Orawskim

Po 1920 r. nad linią rozgraniczenia między Rzecząpospolitą a Republiką Czechosłowacką stanęły służby powołane do jej ochrony.

Od połowy 1921 r. jednostki Straży Celnej rozpoczęły przejmowanie odcinków granicy od pododdziałów Batalionów Celnych. Natomiast jeszcze w 1922 roku w Jabłonce stacjonował sztab 1 kompanii 8 batalionu celnego z placówkami: Babia Góra, Lipnica Mała, Lipnica Górna, Lipnica Dolna, Lipnica most, Szałas, Chyżne wieś, Chyżne las, Głodówka, Witów, Polana Siwa, Dolina Kościeliska, a wcześniej również Kiczory, Magóra i Molkówka.

 

W ramach reorganizacji powołane zostały Komisariaty Straży Celnej „Chyżne” oraz „Lipnica Wielka”, podporządkowane Inspektoratowi “Żywiec”. Utrzymano przy nich niektóre z placówek przejętych od poprzedniej formacji.

Przy komisariacie „Lipnica Wielka” funkcjonowały placówki: „Lipnica Dolna”*, „Przywarówka”, „Krzywoń”**, „Lipnica Wielka”, „Babia Góra”, „Zawoja”. W przypadku komisariatu „Chyżne” były to: „Chomry”***, „Chyżne-most”, „Chyżne”, „Szałas”, „Bory”.

Rozkazem z 25 września 1929 roku w sprawie reorganizacji i zmian dyslokacji Małopolskiego Inspektoratu Okręgowego komendant Straży Granicznej płk Jan Jur-Gorzechowski określił numer i strukturę Komisariatu Straży Granicznej „Jabłonka”.

Orawski komisariat graniczny podlegał Inspektorat Graniczny nr 18 z komendą w Nowym Targu. W jego strukturze organizacyjnej znalazły się placówki I linii: „Zawoja”, „Roztoki”, „Lipnica Wielka”, „Chyżne” oraz placówka II linii „Jabłonka”.

W 1934 r. placówka „Zawoja” została przeniesiona pod komisariat SG „Korbielów”. Natomiast dwa lata później powołana została placówka I linii „Przywarówka”. Okresowo funkcjonował także posterunek Straży Granicznej „Zubrzyca Górna”.

W grudniu 1938 r., po powrocie w granice II RP wsi Głodówka i Sucha Góra (obie należały do Polski już w latach 1920-1924) zniesiono placówki I linii „Podczerwone” i „Chochołów”, należące do komisariatu SG „Czarny Dunajec”. W ich miejsce powołano placówkę „Głodówka”. W marcu 1939 r. w jej miejscu powstał posterunek SG, a placówkę I linii przeniesiono do Suchej Góry.

Poszczególne placówki obejmowały odcinki graniczne liczące od kilku do kilkunastu kilometrów, na których zadaniem strażników było zwalczanie nielegalnego przekraczania granicy i przemytu, śledzenie przekroczeń prawa skarbowo-celnego, pełnienie służby w urzędach celnych, strzeżenie nienaruszalności znaków i urządzeń granicznych.

Przykładem zaangażowania w służbę wykraczającym poza regulaminowe powinności był udział wszystkich podoficerów komisariatu i placówki II linii w Jabłonce w gaszeniu dużego pożaru we wsi w 1939 r., co odnotowano nawet w czasopiśmie Straży Granicznej „Czaty”.

W związku z zaostrzającą się sytuacją międzynarodową od wiosny 1939 roku rozpoczęły się przygotowania do ewentualnego konfliktu zbrojnego z Niemcami. 30 kwietnia 1939 ukazała się instrukcja Komendy Głównej Straży Granicznej o przygotowaniu się do formowania z rezerwistów granicznych oddziałów wzmocnienia. Na wypadek wojny planowano powołanie 60 rezerwistów na każdy komisariat Straży Granicznej.

Herb Straży Granicznej z przedwojennego posterunku jednostki – Zdjęcie z ekspozycji Muzeum Podhalańskiego w Nowym Targu

10 sierpnia wzmocniono ochronę granicy ze Słowacją i Węgrami i podporządkowano komendantów okręgowych i komendantów komisariatów Straży Granicznej miejscowym dowódcom wojskowym. „Straż Graniczna z chwilą ogłoszenia mobilizacji (…) stała się z mocy samego prawa częścią sił zbrojnych państwa”

Gdy 1 września 1939 r. z terytorium Słowacji na Polską Orawę wtargnęły wojska niemieckie – o godz. 4.40 oddziały 4 Dywizji Lekkiej wkroczyły od strony Chyżnego, a kilka minut później 2 Dywizja Pancerna przekroczyła granicę od strony Lipnicy Wielkiej – orawscy pogranicznicy stanęli w pierwszej linii oporu przeciw najeźdźcom.

ZOBACZ TAKŻE: Niemiecko-słowacka agresja na Polskę 

______________
* Należy wziąć pod uwagę możliwość wystąpienia w źródłach lub ich analizie pomyłki dotyczącej nazewnictwa wsi: Lipnica Wielka – dawniej Lipnica Dolna, Lipnica Mała – dawniej Lipnica Górna.
** Według analizy map chodzi prawdopodobnie nazwę Krzywań, placówka mogła być usytuowana w miejscu obecnej strażnicy (przy drodze Wincerówka – Murowanica) lub w miejscowości Cyryle Krzywań.
*** Według analizy map chodzi prawdopodobnie o nazwę Hamry, przez las o nazwie Hamrzyska biegnie droga od granicy do miejscowości Chyżne

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *