Rolnicza „Solidarność” na Podhalu, Spiszu i Orawie w latach 1980-1981

W jaki sposób powstała i jak działała jedyna pozawojewódzka struktura „Solidarności” Rolników Indywidualnych na Podhalu, Spiszu i Orawie – elementarnych informacji dostarcza opracowanie Mateusza Szpytmy, które prezentujemy w skróconej formie.

Komuniści,  po  zdławieniu  niezależności  Polskiego  Stronnictwa Ludowego, poddali wieś polską próbie kolektywizacji. Traumatyczne przeżycia zaowocowały spadkiem aktywności społecznej jej mieszkańców  na  wiele  lat.  Dopiero  końcówka  lat  siedemdziesiątych wyzwoliła  szerszą  działalność  nielicznych  jeszcze  wówczas  środowisk wiejskich. Prawdziwa przemiana wsi nastąpiła w 1980 r., kiedy powstały  niezależne,  chłopskie  związki  zawodowe.  Idea  zrodzona  w  Gdańsku  dotarła  do  najdalszych  zakątków  kraju,  w  tym  na Podhale, Spisz i Orawę1.

W organizację związku chłopskiego w różnych częściach kraju zaangażowało się wielu byłych działaczy mikołajczykowskiego Polskiego Stronnictwa Ludowego, żołnierzy Batalionów Chłopskich i Armii Krajowej (…). Podobnie było na Podhalu – tu w działalność związku zaangażował się Władysław Hajnos, były członek Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici” i Stronnictwa Ludowego, podczas okupacji  działacz  Konfederacji  Tatrzańskiej,  po  wojnie  sekretarz  Powiatowego  Zarządu  PSL w Nowym Targu. Był on przez cały okres powojenny rozpracowywany przez bezpiekę Polski „ludowej”.

Do marca 1981 r. w Małopolsce związek posługiwał się nazwą Niezależny Samorządny Związek Zawodowy Rolników „Solidarność Wiejska”, później końcówkę nazwy zmieniono na „Rolników Indywidualnych”.

Koniec roku 1980 sprzyjał rozwojowi struktur „SW” Regionu Polski Południowej w terenie. Po podpisaniu porozumień rzeszowsko-ustrzyckich 19  przystąpiono do organizacji struktur terenowych „SW”. Od pięciu lat istniał nowy podział administracyjny Polski na 49 województw. O ile NSZZ  „S” tworzyła swe struktury według podziału administracyjnego sprzed 1975 r. (istniało wówczas 17 województw) i zorganizowana była w ramach wielkich regionów, to „SW” powoływała Wojewódzkie Komitety Założycielskie „SW”. Ostatecznie powstało ich 50, mimo że województw było tylko 49, ponieważ w Małopolsce obok WKZ w Krakowie, Tarnowie i Nowym Sączu powstał Zarząd Regionu „SW” Spiszu, Podhala i Orawy. (…)  Podhale do grudnia 1981 r. było reprezentowane na zasadach odrębnego województwa. Duży wpływ na ten podział miał fakt, że znaczna część woj. nowosądeckiego znajdowała się w diecezji tarnowskiej. Podhale, Spisz i Orawa przynależały zaś do diecezji krakowskiej.

Szybszy rozwój kół „SW” nastąpił na Podhalu dopiero w listopadzie 1980 r. (…) Struktura  regionalna  związku  na  Podhalu  ukształtowała  się  ostatecznie  w  lutym  1981  r. W obecności ok. 2 tys. rolników, w tym 460 delegatów, 22 lutego 1981 r. – w 135. rocznicę antyaustriackiego Powstania Chochołowskiego – odbył się w Ludźmierzu I Zjazd „SW” Podhala, Spiszu i Orawy. Datę zjazdu wybrano świadomie. Był to pierwszy zjazd „wojewódzki” na terenie Małopolski. Wybrano na nim tymczasowe władze oraz delegatów na zjazd zjednoczeniowy.

W marcu 1981 r., wkrótce po zjeździe w Ludźmierzu, odbył się ogólnopolski zjazd w Poznaniu. Doszło na nim do zjednoczenia trzech związków chłopskich, powołano Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” Rolników Indywidualnych. Na jego czele stanął  Jan  Kułaj  z  woj.  przemyskiego.  Na  wiceprzewodniczącego  –  co  było  docenieniem nie tylko osoby, ale także „SW” Regionu Podhala, Spiszu i Orawy – wybrano Jana Antoła. W tej sytuacji pracę związkową na terenie Podhala, Spiszu i Orawy przejął w dużej mierze Władyslaw Hajnos.

Związek zajmował się wieloma sprawami. Interweniował, gdy urzędy krzywdziły rolników, udzielał porad prawnych, prowadził sprzedaż wymienną – m.in. baraniny na cement. Na zebraniach omawiano sprawy bliskie góralom, szczególnie projekty poszerzenia [Tatrzańskiego] Parku [Narodowego].

Latem 1981 r. Region Podhala przygotowywał II Zjazd. Odbył się on w Nowym Targu. Podczas obrad skupiono się w znacznej mierze na sprawach programowych i gospodarczych. Dzielski skrytykował w swoim wystąpieniu wielkie przedsiębiorstwa państwowe i wskazał, że  przyszłością  są  małe,  prywatne  firmy.  „Duszenie”  prywatnej  inicjatywy  omówił  także Hajnos. Zwrócił on uwagę na program przedwojennego ruchu ludowego, a szczególnie na agraryzm. Przypomniał, że przed II wojną światową i czasami stalinowskimi polska wieś była bogata w różnorakie inicjatywy: spółdzielnie spożywców, mleczarskie, zdrowia, kasy pożyczkowe, teatry, związki młodzieżowe itp.2

Na XXXIII Zjeździe Związku Podhalan w Ludźmierzu (13–14 czerwca 1981 r.) Antoł miał – według TW „Maksymiliana” – stwierdzić, że „na Podhalu organizacja związkowa chłopów indywidualnych jest aktualnie w budowie. W tej chwili istnieje tu 90 kół »Solidarności Wiejskiej«. Wszystkie wsie Orawy należą do Związku. Pozostały nieliczne gdzieś pod Gorcami, które jeszcze nie wstąpiły do »Solidarności Wiejskiej«. Związek Podhalan i »Solidarność Wiejska« muszą iść ramię w ramię po wspólnej drodze. Trzeba poświęcić szczególnie wiele młodzieży podhalańskiej i ustrzec ją przed dalszym rozpijaniem”3.

Do czasu wprowadzenia stanu wojennego zorganizowano koła w prawie wszystkich

wioskach byłego pow. nowotarskiego, składającego się ze 120 sołectw w 13 gminach, zamieszkanych przez ok. 240 tys. osób 29 . Według wyliczeń własnych, a także SB z jesieni 1981 r., „RI” w Regionie Podhala, Spiszu i Orawy liczył jesienią 1981 r. ok. 10 tys. osób.

Działalność „SW”/„RI” na Podhalu uważnie śledzili funkcjonariusze SB. Mimo rozległych zniszczeń w dokumentacji SB dotyczących inwigilacji i dezintegracji chłopskiego związku zawodowego, zachowały się niektóre dokumenty pozwalające zrekonstruować jej działalność. Opozycją na wsi zajmował się pierwotnie Wydział III A SB KW MO w Nowym Sączu. Wkrótce, w marcu 1981 r., SB – ze względu na zaangażowanie hierarchii kościelnej w organizację „SW” – przeniosła „ochronę” odcinka wiejskiego do Wydziałów IV SB KW MO, gdzie utworzono sekcje mające zajmować się „bazą”, a więc ochroną kompleksu żywnościowego i „nadbudową”, czyli zwalczaniem antysocjalistycznej działalności na wsi. (…) W Małopolsce przez długi czas „RI” była odporna na rozłamy. Dopiero w listopadzie 1981 r. pojawiły się symptomy dezintegrujących trendów. (…) Służba Bezpieczeństwa starała się także inicjować konfl ikty na Podhalu.

Mimo  przeciwności  związek  kontynuował  działalność. (…) Pojawiły  się  także  tendencje  integracyjne  w  ramach  struktur  „RI”.  Projekt  powołania struktury regionalnej, działającej równolegle z wojewódzkimi, wspierał najmocniej Jan Antoł. Z propozycją tą wystąpił 21 listopada 1981 r., twierdząc, że pozwoli to na mocniejsze wywieranie nacisku na władze państwowe.

Eskalacja  protestów  w  całym  kraju,  brak  postępu  w  rozmowach  ogniw  związkowych z władzami administracyjnymi spowodowały, że Komisja Koordynacyjna „RI” Polski Południowej na posiedzeniu 11 grudnia 1981 r. zażądała nie tylko realizacji zobowiązań podjętych wcześniej przez stronę rządową, ale także zapewnienia dostępu do środków masowego przekazu i „rozpisania wolnych wyborów do Sejmu i Rad Narodowych wg demokratycznej ordynacji wyborczej akceptowanej przez Związki Zawodowe i społeczeństwo. Zapowiedziano także, że 15 grudnia 1981 r. rozpocznie się strajk kroczący na terenie Polski południowej”4.

Zapowiedzi tych nie udało się już zrealizować, ponieważ 13 grudnia wprowadzono stan wojenny. Zawieszono działanie związku, niektórych działaczy internowano, w tym 22 małopolskich działaczy „RI” (…). Wielu robotników i rolników znowu dzieliło wspólnotę losu, tym razem w więzieniach5.

 

Tekst Mateusza Szpytmy pochodzi z “Biuletynu IPN” nr 1-2/2010

 

Otwórz pełną werję artykułu Mateusza Szpytmy „Solidarność” Rolników Indywidualnych na Podhalu, Spiszu i Orawie w latach 1980–1981

 


1  Zjawisko chłopskiego ruchu związkowego na Podhalu, Spiszu i Orawie w latach 1980–1981 było przedmiotem pracy dyplomowej Jana Smarducha Historia Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Rolników Indywidualnych „Solidarność” Podhala, Spiszu i Orawy na tle Małopolski, Kraków 2004. Znajduje się ona w Fundacji Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego (FCDCN). Autor jest byłym działaczem „Solidarności” rolniczej na tym terenie; w 2004 r. ww. pracę obronił w Akademii Pedagogicznej w Krakowie.

2  J. Smarduch, op. cit., s. 41–42.

3  AIPN Kr 0032/613, Teczka pracy tajnego współpracownika Zygmunta Alta o ps. „Maksymilian”, k. 430; doniesienie TW „Maksymilan”, 27 VI 1981 r.

4  Ibidem, teczka 106, Kraków, 11 XII 1981. Uchwała Komisji Koordynacyjnej „RI” Polski Południowej.

5 Internowani z Małopolski 13 XII 1981–31 XII 1982 [w:] Stan wojenny w Małopolsce. Relacje i dokumenty, oprac. Z. Solak, J. Szarek, Kraków 2005, s. 406–428.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *