Powrót Orła w koronie na Orawę

W momencie napadu Niemiec na Polskę emblemat państwowy z poczty w Jabłonce został starannie ukryty na 50 lat. Gdy Orłu Białemu przywrócono koronę wrócił na ścianę urzędu orawskiej gminy. Co dzieje się z nim po upływie kolejnych 30 lat?

29 grudnia 1989 r. sejm pochodzący z częściowo wolnych wyborów wprowadził zmiany do konstytucji PRL z 1952 r. Przywrócono m.in. nazwę państwa: Rzeczpospolita Polska, a godłem ponownie stał się Orzeł Biały w koronie. W związku z tym już kilka dni później na Orawie miało miejsce historyczne wydarzenie:

„Skromny, ale nader wymowny i symboliczny charakter miała ceremonia powrotu Orła w koronie na budynek Urzędu Gminy w Jabłonce” — pisał Emil Kowalczyk na łamach „Orawy” (nr 4-5/1990) — „Drugiego stycznia [1990 r. – red.] o godz. 12 przed gmachem zebrali się wszyscy pracownicy. Przy dochodzących z radia dźwiękach hejnału mariackiego, sekretarz urzędu mgr Maria Morzyniec i naczelnik mgr Julian Stopka uroczyście wnieśli historyczny emblemat państwa. Następnie odśpiewano Mazurka Dąbrowskiego, a naczelnik w krótkich słowach powiedział o roli godła w życiu narodu, o jego historii i dziejach”.

Herb, o którym mowa nie był jednak wyłącznie przedstawieniem orła znanym z czasu PRL-u z domalowaną koroną, ale urzędowym emblematem pochodzącym jeszcze z końca lat 30.

„Otóż wisiał on przed II wojną światową na budynku Urzędu Pocztowego w Jabłonce” — czytamy dalej w relacji Emila Kowalczyka  „Z chwilą najazdu Niemców zdjął go ówczesny kierownik poczty Florian Pieróg ceniony działacz orawski i przekazał na przechowanie swojemu bratu Józefowi — mówiąc: »Skowoj to dobrze, bo nadyjdzie jesce cas, ze sie tu wróci«. (…) Rodzina zamieszkała w stolicy Orawy odpowiedzialnie i rzetelnie wypełniła ów znamienny testament… Z chwilą podjęcia uchwały przez nasz Sejm o zmianie godła, przekazała pieczołowicie przechowywany emblemat Gminie”.

Po trzydziestu latach od przywrócenia Orłowi Białemu korony brak wieści o bezcennej pamiątce, która powinna być w sposób należny przechowywana i eksponowana jako symbol tego, co określa podstawy życia społecznego pod Babią Górą.

Florian Pieróg, który zadbał o zabezpieczenie państwowego emblematu urodził się w Jabłonce w roku 1895. W czasie I wojny światowej służąc w armii Austro-Węgierskiej został inwalidą. Nie przeszkodziło mu to jednak w prowadzeniu od 1918 r. aktywnej pracy niepodległościowej. Pod czeskim panowaniem prowadził tajną drukarnię. Za tę działalność w 1938 r. został odznaczony Medalem Niepodległości. W okresie międzywojennym był naczelnikiem urzędu pocztowego w Jabłonce.

Pomysłodawca ocalenia państwowego emblematu „został przeniesiony, po przyłączeniu Orawy do Słowacji, do pracy w Bańskiej Stiavnicy. Po wojnie chciał wrócić na swoją ukochaną Orawę, ale władze polskie zaoferowały mu pracę na Ziemiach Zachodnich...” – objaśniał Emil Kowalczyk.

Biały Orzeł, który przez stulecia zdobił monety, pieczęcie i herby, w 1918 r. stał się też symbolem niepodległej Polski. Przeciwni umieszczeniu nad jego głową korony byli wówczas politycy Polskiej Partii Socjalistycznej i ruchu ludowego, uzasadniając to republikańskim – a nie królewskim – ustrojem odradzającego się państwa. Wbrew tym głosom Sejm Ustawodawczy przyjął w 1919 r. ustawę ustanawiającą godło z orłem w koronie, która symbolizować miała zjednoczenie i suwerenność kraju.

Odznaka plebiscytowa z 1920 r. z przedstawieniem Orła Białego w koronie. Na tarczach herbowych wypisane obszary objęte głosowaniem plebiscytowym, m.in. “Spisz i Orawa”.

Krytyka plastycznego przedstawienia orła, nawiązującego do wzorców z czasu upadku szlacheckiej Rzeczypospolitej, spowodowała korektę godła w 1927 r. wg projektu Zygmunta Kamińskiego. „Uważałem, że godło Polski należy wybrać z okresu największego rozkwitu, kiedy Biały Orzeł reprezentował wielkość mocarstwową Polski. Bez wahania wybrałem typ orła Jagiellonów (…)” – pisał autor herbu państwowego obowiązującego od tamtego czasu w formie tylko częściowo zmienianej.

Pozornie niewielkie zmiany w wizerunku godła stanowiły w najnowszych dziejach Polski odzwierciedlenie jej położenia. Przedwojenny wzór herbu państwowego towarzyszył emigracyjnemu rządowi i wojsku w czasie II wojny światowej, podkreślając ciągłość legalnej władzy i jej organów.

Po zainstalowaniu się nad Wisłą komunistycznych rządów z sowieckiego nadania, w nowej „ludowej” i „demokratycznej” Polsce miało już nie być miejsca dla monarchicznej korony. Mimo poszukiwania innych wariantów orła piastowskiego, w konstytucji PRL z 1952 r. przyjęto przedwojenną wersję herbu z orłem pozbawionym korony. Jednak to, co w intencji władzy miało być jedynie odejściem od symboliki sanacyjnej „burżuazyjnej” i „ziemiańskiej” Polski, przez naród zostało odebrane jako jawny wyraz utraty suwerenności.

W tym samym czasie, kiedy w kraju komuniści ostatecznie pozbawili orła korony, emigracyjny rząd RP w Londynie w 1956 r. ponownie umieścił na niej krzyż „dla uzewnętrznienia głębokiego przywiązania Narodu Polskiego do wiary chrześcijańskiej”.

Mimo, że zmiany prawne przełomu 1989 i 1990 r. przebiegały w atmosferze pośpiechu i bez jednoznacznego zerwania z dziedzictwem komunizmu, to przywrócenie orłowi korony było ważnym znakiem procesu wybijania się III Rzeczypospolitej na ponowną niepodległość.

Wizerunek herbu państwowego w 1989 r. przyjęty w zmienionej konstytucji PRL i powtórzony w ustawie zasadniczej z 1997 r. w dalszym ciągu budzi wiele zastrzeżeń ideowych i heraldycznych. Podnoszone są m.in. argumenty o konieczności zamiany korony na zamkniętą oraz modyfikacji rozetek na skrzydłach orła, które przypominają ahistoryczne pięcioramienne gwiazdy.

Komentarze

  • 29 grudnia 2019 at 8:15 pm
    Permalink

    Symbol wolności zapomniany tak jak jej wartość…

    Odpowiedz

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *