Między Górną a Dolną Orawą

Górna i Dolna, Czarna i Biała, wreszcie Polska i Słowacka – jaka więc jest, ta jedna Orawa? Gdzie przebiegają granice obszarów, o których często słyszymy, a nie zawsze wiemy co dokładnie oznaczają?

Górna i Dolna Orawa

Górna Orawa to obszar leżący pod Pilskiem i Babią Górą. Ku wschodowi przechodzi w kotlinę Podhala, a u podnóża Tatr Zachodnich sięga po dorzecza rzek Orawicy i Zimnej Wody. Poza szczytami Rochaczy, obejmuje też stoki Skoruszyny i Magury Orawskiej oraz dolinę górnego biegu rzeki Orawy. Trzy główne ośrodki miejskie Górnej Orawy to Namiestów, Trzciana i Twardoszyn, które stanowią centra regionu.

Dolna Orawa to, najprościej mówiąc, tereny leżące niżej od wyznaczonego wcześniej obszaru – tzn. na południe od linii Trzciana-Twardoszyn-Magura Orawska. Dolna Orawa położona w dolinie i dorzeczu dolnego biegu rzeki Orawy opiera się o  szczyty Wielkiego Chocza, Wielkiej Fatry, Małej Fatry i Magury Orawskiej. Dolna Orawa jest nieproporcjonalnie mniejsza od Górnej. To jednak tutaj znajduje się stolica regionu, czyli Dolny Kubin. Częstym błędem, jaki spotkać można nawet w materiałach drukowanych jest utożsamianie Górnej i Dolnej Orawy z podziałem państwowym.

Poza wytycznymi geograficznymi, zasadnicze różnice między Górną a Dolną Orawą znajdują się w dziejowym zróżnicowaniu religijnym i etnograficznym. Górna Orawa kolonizowana w części na zwartym obszarze przez ludność pochodzenia polskiego zachowywała katolicki charakter. Tymczasem Dolna Orawa zasiedlana przez ludność słowacką, przybywającą z południa w dobie reformacji przechodziła na protestantyzm.

Na wyznaczonym obszarze Orawy linia przerywana oddziela Górną i Dolną Orawę. Pola wypełnione jasnym i ciemnym odcieniem to odpowiednio, Biała i Czarna Orawa. Te same kontury zostały nałożone na kolejne mapy
Czarna i Biała Orawa

Z obszaru Górnej Orawę wydzielić możemy jej części: Białą i Czarną. Tu mówimy o dolinach i dorzeczach rzek odpowiednio Białej Orawy i Czarnej Orawy. Linia graniczna biegnie więc od szczytu Babiej Góry między Lipnicą Wielką, a górnymi partiami Orawskiej Półgóry, Rabczyc i Żubrohławy, dalej prowadzi przez Jezioro Orawskie. Utworzenie sztucznego zbiornika wodnego, jakim jest Jezioro Orawskie, skróciło bieg Czarnej Orawy do granic Polski, tymczasem wcześniej sięgała ona o kilkanaście kilometrów dalej i tak należy rozpatrywać historyczny obszar Czarnej Orawy, jako części regionu.

 

Polska i Słowacka Orawa

Orawę rozdziela granica państwowa Polski i Słowacji.  Linia graniczna wyznaczona w 1920 r. przez Radę Ambasadorów, mimo że odbiega od historyczno-gospodarczych uwarunkowań, z nieznacznymi korektami i czasem okupacji podczas II wojny światowej, przetrwała do dnia dzisiejszego, wchodząc w stan okrzepnięcia. Polska część stanowi mniej niż 20% całej Orawy.

Część Orawy przyznana Polsce, została oddzielona od swojego najbliższego administracyjnego, handlowego i religijnego centrum, jakim była powiatowa Trzciana. W tej sytuacji, w rolę stolicy Polskiej Orawy weszła największa i najbardziej rozwinięta wioska okolicy, czyli Jabłonka. Po słowackiej stronie Górnej Orawy, Trzciana ustępuje rolę centralnego ośrodka większemu i starszemu Twardoszynowi.

Górna i Dolna oraz Biała i Czarna Orawa w zestawieniu z mapą regionu w ramach administracji węgierskiej, Komitat Arva dzielił się na cztery powiaty z siedzibami w Dolnym Kubinie, Twardoszynie, Namiestowie i Trzcianie. Wykorzystano mapę Komitatu Orawskiego z 1910 r. / wikipedia.org
Obszar na którym w 1920 r. miał odbyć się plebiscyt narodowy na Orawie obejmował w całości powiaty Trzciana i Namiestów oraz górnoorawską część powiatu Twardoszyn (pole ciemno żółte) . Niestety ostatecznie mieszkańcy Orawy zostali pozbawieni możliwości wyrażenia swojego zdania, a Polsce przyznano znacznie mniejszą część spornego terytorium (linia czerwona). Wykorzystano fragment mapy: Tereny planowanego plebiscytu na Śląsku Cieszyńskim, Spiszu i Orawie /wikipedia.org

 

Granica państwowa w dwóch miejscach rozdzieliła zwarty obszar polskiego osadnictwa. Polska nie otrzymała nawet skrawka Białej Orawy, którą w większości zamieszkiwali Polacy. W pasie od Półgóry i Rabczyc poprzez Rabczę Klin Namiestowski, Sihelne, Orawskie Wesele, Mutne, Nowoć, po Zakamienne i Herdućkę. Dalej w kierunku Magury Orawskiej występowały pasy obszarów mieszanego i czysto słowackiego. Na Czarnej Orawie polskie wsie Głodówka i Sucha Góra zostały w 1924 r. przejęte przez Czechosłowację, w zamian za zwrot części Lipnicy Wielkiej. Wykorzystano fragment mapy Spisz, Orawa i Okręg Czadecki autorstwa Wł. Semkowicza z 1919 r.
Przedstawione na wcześniejszej mapie polskie obszary etniczne znajdują potwierdzenie w ustaleniach słowackich językoznawców, określających mowę ludności tam mieszkającej jako gwarę małopolskiego pochodzenia. Już w XIX w. pisali o tym zgodnie słowaccy i polscy badacze. Wykorzystano fragment mapy opracowanej w oparciu o pozycję Julia Dudasova-Krissakova, Goralske nariecia, 1993 / wikipedia.org
ZOBACZ TAKŻE: Nasi za górami
W 1938 r. cała Górna Orawa była przedmiotem pretensji Polski względem Czechosłowacji. Ostatecznie na zasadzie dwustronnych porozumień, postanowiono o zwrocie Polsce, terenów utraconych w 1924 r. (kolor pomarańczowy).
Ciekawych spostrzeżeń przysparza zestawienie kontur Orawy z mapą góralszczyzny polskiej. Widzimy na niej omawiany wcześniej pas polskich osad na Białej Orawie. U podnóża Tatr, polskie wsie Głodówka i Sucha Góra, mimo że leża na Orawie, w sensie kulturowym są podhalańskie. Do obu wymienionych obszarów przylegają miejsca (wykropkowane), które w XIX i XX w. utraciły swój etnicznie polski charakter: Benedyków koło Namiestowa i Orawicę pod Tatrami. Co równie ciekawe już poza Orawą, na obszarze Liptowa znajdujemy polską enklawę, kulturowo orawską. Wykorzystano fragment mapy Góralszczyzna Polska.
 

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *